اقلیم زاگرس :   رونمایی از کتاب « نومحافظه‌کاری عصر پوتین، ریشه‌ها و اندیشه‌ها » نوشته مهدی سنایی،  دانشیار دانشگاه تهران، دلیل برگزاری نشست بررسی « روایت و تحلیل ایرانی از تاریخ تحولات روسیه » بود که کارشناسان روابط بین‌الملل را در خبرگزاری خبرآنلاین گردهم آورد: محمدجواد ظریف وزیر امور خارجه ایران در دولت‌های یازدهم و دوازدهم و معاون راهبردی سابق دولت چهاردهم و استاد دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، ابراهیم متقی رئیس دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران و نفر چهارم حسین سلیمی رئیس انجمن علوم سیاسی دانشگاه تهران.

متقی: روس‌هراسی در ایران بخشی مربوط به تاریخ و واقعیت سیاست قدرت‌های بزرگ است و بخش دیگر مربوط به بی‌بی‌سی و ایران اینترنشنال

در دوران دکتری، پایان نامه ام را درباره آمریکا و موضوع «مداخله گرایی و گسترش در سیاست خارجی آمریکا» نوشتم. تحلیل من این بود که تمامی دوران تاریخی آمریکا از زمانی که پیوریتن‌ها رفتند و جنگ استقلال شکل گرفت، این ۲ شاخص همواره محور سیاست خارجی آمریکا بود. اما رساله فوق لیسانسم را درباره اتحادیه شوروی نوشتم.

ما یک همکلاسی در دوران آمریکا داشتیم که مباحث شوروی علاقه داشت. من شیفت کردم و گفتم ما دو همکلاسی هستیم، بخواهیم روی یک موضوع کار کنیم، به قول آقای سعدی در یک کلاس دو رویکرد نگنجد. در نتیجه به مباحث مارکسیسم وقوف دارم و منابع فرهنگ روسیه را مطالعه کردم. اولین کتابی هم که مطالعه کردم مربوط به «میشل لوساژ» بود که با سیاست خارجی شوروی و اروپای شرقی آشنا هستم.  یک زمانی با آقای شوری همکار بودیم ولی ایشان خیلی شور بود و من بی نمک برای همین تعادل وجود نداشت. (خنده)

**امروز، آن «دیگری» که در نگاه یک روس وجود دارد، غرب و اروپا است. انتهای این تضاد هویتی را در کجا می بینید؟ روس ها می پذیرند که اروپایی و غربی هستند یا تا به انتها این جنگ ادامه خواهد داشت؟

من در دوران دانشجویی با افراد زیادی مانند عنایت الله رضا، حشر و نشر زیادی داشته ام. خیلی از کتاب های روسی را مانند مباحث بردیایف، ایشان به فارسی ترجمه کرد. انگاره من این بود که چرا ایران نسبت به روسیه این قالب تفکری را دارد؟ بخشی از این به دلیل ذهنیت اروپایی و آمریکایی است. یعنی سنت های موازنه قرن ۱۸ و ۱۹، آثار زیادی در روس ستیزی اروپا و آمریکا به جا گذاشت و در ایران هم تاثیر گذاشت.

در نتیجه فضایی به وجود آمد که روس ها همواره تهدید و دشمن محسوب شدند. در حالی که من نگاه روابط بین الملل دارم. در نگاه روابط بین المللی مرشایمری من، سیاست خارجی قدرت های بزرگ تهاجمی است. در کنار ما یک قدرت بزرگ وجود دارد. روسیه زمانی به ایران حمله نظامی کرد که در اوج قدرت نظامی بود. یعنی قوی ترین ارتش اروپا را روسیه داشت و فرانسه را شکست داد. آثار شکست فرانسه توسط روسیه را می توانید در آثار میشل لوساژ و توکویل مشاهده کنید.

کاری که توکویل انجام داده مشابه کار آقای دکتر سنایی است و یک کار عمیق است. زیرا فرهنگ و اندیشه روسی را با هم پیوند داده و سیاست خارجی را از درون آن بیرون آورده است. روسیه از قرن ۱۹ که فرانسه را شکست داد، تبدیل به یک دیگری برای آن‌ها شد. همواره این چالش در فضای اروپایی علیه روسیه به چشم می خورد. محافظه کاری روسی مربوط به الکساندر اول است. زمانی که کنگره وین در سال ۱۸۱۵ شکل گرفت،  الکساندر اول اتحاد مقدس را ۳ سال بعد از آن شکل داد.

او گفت مجموعه اروپایی، یک مجموعه مسیحی است ولی دو سنت مسیحی وجود دارد، یک سنت مسیحی روم شرقی که با روسیه پیوند یافته است و دیگری یک سنت مسیحی آتنی که با انگاره های فعلی اروپا پیوند خورده است. اروپا همیشه هراس زیادی از روسیه دارد. علت چیست؟ چون در قالب موازنه قدرت قرن ۱۹ نگاه می کند.

روسیه سرزمین بزرگی دارد. توکویل در کتاب «دموکراسی در آمریکا» در سال ۱۸۲۳ نوشته است که روسیه و آمریکا در یک دوره تاریخی تبدیل به دو قدرت بزرگ جهانی می شوند. این واقعیت شکل گرفت. اروپا یک مجموعه کوچک درهم تنیده است. اروپا همواره از درون خودش مورد تهدید قرار گرفته و نسبت به روسیه نگرانی و ترس زیادی داشته است. روس هراسی که در ایران وجود دارد، بخشی مربوط به تاریخ و واقعیت سیاست قدرت های بزرگ است و بخش دیگر مربوط به بی‌بی‌سی و ایران اینترنشنال است. آمریکا و اروپا را کنار می گذارد و خود روسیه را برجسته می کند. بنابراین، ویژگی اصلی کتاب این است که شاخص های ژئوپلیتیکی را در نظر می گیرد.

در شاخص های ژئوپلیتیکی، روسیه یک قدرت بزرگ اروپایی است. در سال ۱۸۱۴، فرانسه و ارتش ناپلئون را شکست داد و در آن مقطع زمانی حدود ۳۰۰ هزار نفر نیروی زمینی داشت.

نکته بعدی این است که به مشابهت های فرهنگی ایران و روسیه کمتر پرداخته شده است. بخشی از این مشابهت ها را خانم «هلن دانکوس» در آن بحث های شوربختی روس مطرح می کند. سیاست خارجی ایران انعطاف پذیر نبوده، شکننده و رادیکال است. سیاست خارجی روس هم این وضعیت را دارد. بخش دیگر هم تهدیداتی است که مرتب علیه آن وجود دارد.

همانطور که مصباحی نظریه تنهایی ژئوپلیتیکی و استراتژیکی ایران را مطرح کرده است، این تنهایی برای روسیه هم وجود دارد. بنابراین، طبیعی است که روسیه و ایران متکی به خودشان باشند و تولید قدرت کنند.

نکته بعدی درباره messianism یا موعودگرایی روسی و ایرانی است. آقای سعید حجاریان یک پایان نامه بسیار معتبری در دانشگاه تهران درباره موعودگرایی گردآوری کردند که messianism ایرانی و روسی را مقایسه کرده است. اینجا نشان می دهد که قالب های فرهنگی چگونه با قالب های ژئوپلیتیکی پیوند پیدا می کند. یک نوع بیگانه هراسی در روسیه وجود دارد که این Xenophobia در ایران هم وجود دارد. زمانی که کوزیرف وزیر امور خارجه روسیه می شود، محافظه کارها قدرت پیدا کرده و واکنش نشان می دهند.

در ایران هم وقتی دکتر محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه می شود، همین واکنش در حوزه محافظه کاری به وجود می آید.

ظریف (با خنده) : من و کوزیرف؟

متقی: چون قالب مربوط به اندیشه محافظه کاری، مربوط به ژئوپلیتیکی و امنیتی است. بخشی از آن راهبردی است. از نظر من، دکتر ظریف یک دیپلمات منحصر به فرد است. من همیشه به دوستان گفته ام که ای کاش جمهوری اسلامی در این فضای اخیر، به جای یک تیم سه نفره، یک تیم یک نفره را می فرستاد که مشکلی نه درباره خودنویس طلایی به وجود می آمد و نه بحث های دیگر شکل می گرفت. همچنین کارها به خوبی پیش می رفت. (خنده حضار)

بنابراین، بحثی که درباره محافظه کاری روس ها وجود دارد، ارتباط زیادی با مسئله فرهنگ ایران و محافظه کاری ایرانی دارد. این محافظه کاری انعکاس فضای ژئوپلیتیکی و احساس ناامنی روس هاست. روس ها این ناامنی را از اروپایی ها دارند. در نظر بگیرید در سال ۱۹۴۵، جنگ سرد از بحران لهستان شکل گرفت. دو رویکرد متفاوت وجود داشت که چرا روسیه انتخاب آزاد در لهستان را مورد پذیرش قرار نداد؟ چون لهستان باید بخشی از حوزه امنیت اتحادیه شوروی می بود. به همین دلیل بحث مربوط به شبه جزیره کریمه شکل گرفته است. این اشتباه بزرگ خروشچف بود که شبه جزیره کریمه را به اوکراین داد و آخر هفته را به آنجا سفر می کرد. زمانی که برای استراحت به این شبه جزیره رفت، دفتر سیاسی با برگزاری جلسه ای، او را برکنار کرد.

روح خروشچف اوکراینی بود؛ زیرا اجازه داد که علیه اش کودتا کنند. این روح اوکراینی، اجازه داد اقدام نظامی علیه اش انجام دهند. بنابراین اگر می خواهید علیه شما اقدام نظامی انجام نشود، منطق ژئوپلیتیک و منطق قدرت را درک کنید. بحث عبور از انگاره های احساسی را که دکتر سنایی اشاره کردند، کجا می فهمید؟ در اندیشه، در قدرت و در هویت. دکتر سنایی مباحث مذهب،  ژئوپلیتیک و ناسیونالیسم را با سیاست خارجی پیوند داده است.

در سال ۱۹۹۲ و پس از گذشت چند ماه از فروپاشی، همراه آقای شوری به مسکو سفر کردیم. آقایی به نام «آراد بارجان» بود که شناخت زیادی از زبان فارسی هم داشت. به او گفتم که ممکن است گورباچف کاندیدا شود و رأی بیاورد. او گفت که «گورباچف یک بار روسیه را فروخت، دیگر ما چیزی برای فروش نداریم.» درست است که یلتسین و کوزیرف آمدند اما امید واهی به غرب پیدا کردند. روسیه به لحاظ ژئوپلیتیک و هویت نمی تواند با غرب انگاره پراگماتیسمی داشته باشد.

همانطور که اروپایی ها درباره قدرت هسته ای به ما از آمریکایی ها حساستر هستند و از مذاکره با آمریکا بدون اروپا استقبال می کنم، روس ها همین طور هستند.

 روس‌ها در زمان انقلاب ایران، از آمریکایی‌ها نسبت به ما بیمناک‌تر بودند

 همانطور که دوستان اشاره کردند، مشکل اساسی برخی کشورها شناخت است. شناخت برای ما یک چالش تاریخی است.  سعدی در گلستان گفته عمران نامی را شلاق زدند. فردی گذشت و گفت این بخت برگشته را چرا می زنید، گفتند این فلان فلان‌شده نه تنها نام عمر را دارد که الف و نون عثمان را هم دارد. (خنده حضار)

گاهی می گوییم شناخت عمومی نسبت به روسیه و سیاست های آن محدود است. همیشه انتظارات ما از جهان و کشورها و رفقا این است که مثل ما فکر کنند و منافع شان را با ما تطبیق دهند. در حالی که هر کشوری یک حکایت و روایت خاص خودش را دارد.

 یک کتابی با عنوان Orientalism در روسیه ترجمه شد. فکر می کنید این کتاب به چه عنوان ترجمه شده بود؟ با عنوان شرق‌گرایی در روسیه. یعنی شرق شناسی با شرق گرایی اشتباه گرفته شده است. شرق شنایی را در اندیشه های ادوارد سعید بررسی کنید، یعنی ابزار تئوریک و مفهومی برای کنترل ساخت اجتماعی و محیط پیرامونی.  وقتی ما نسبت به یک تیتر اساسی این انگاره را داریم، طبیعی است که نمی خوانیم روس ها چگونه به ایران نگاه می‌کنند؟ چه قالب های تحلیلی دارند؟

 درک‌شان نسبت به ساخت اجتماعی ایران خیلی دقیق و جزئی است. اخیرا که به لطف آقای سنایی به روسیه و بنیاد پریماکوف رفتیم. با خیلی از افراد جوان آشنا شدیم که زبان روسیه آشنا بودند و دوره کارگزاری را در حوزه کنسولی روسیه در تهران می‌گذراندند.  در سال ۱۹۹۲ و در دوران آقای نعمتی که روسیه رفتم یک آقایی از سفارت گفت هیات رسمی است. ما رسمی نبودیم و ترسید که اسلام به خطر بیافتد. گفت با خانم‌ها دست ندهید و یکی از خانم‌های روسی که در آنجا بود، گفت من با ایرانی ها آشنا هستم، مردان ایرانی با خانم‌ها هر کاری می‌کنند اما دست نمی‌دهند.  (خنده حضار) یعنی یک عمق شناختی دقیقی نیست به فضای فرهنگی و ادراکی ایران داشت.

{متقی در واکنش به پخش زنده بودن نشست گفت: چه عالی آقا. ما هشدارهای امنیتی را می دهیم. (خنده حضار) }

بنابراین، می خواهم بگویم انتظارات ما این است که روسیه متحد ما باشد. چون ذهنیت ما یک ذهنیت دوگانه با عنوان دوست و دشمن است. اصلا به مولفه منافع و جا به جایی در حوزه اعتراف ها توجهی نداریم. وقتی سطحی نگاه می کنیم، برداشت ما از روسیه سطحی می شود. اگر بخواهد روسیه و ایران را تحلیل کند، می گویم که بحث های ایوانوف و گازیوروسکی را خوانده ام. روس ها در زمان انقلاب ایران، از آمریکایی ها نسبت به ما بیمناک تر بودند زیرا با ابهام به حکومت دین در کنار مرزهایشان نگاه می کردند.  

آقای محمد مکری، اولین سفیر ما در اتحادیه شوروی داشت، انگاره های متفاوتی دارد. یعنی روسیه یک ذهیت متفاوت بر منافع دارند و باید اینطور باشد. ما فکر می کنیم چون ضد آمریکا هستیم، روس ها هم باید با ما کار کنند. شما بحث های والتز را بخوانید که چرا دو قطبی ۴۵ سال دوام آورد.

یکی از دلایل دوام آوردن ۴۵ ساله دو قطبی این بود که انگاره ها مبتنی بر پراگماتیسم بود. رقابت و ستیزه داشتند اما حاضر نبودند به عنوان یک بازیگر از کشور حاشیه ای حمایت کنند. در این بحث های اخیر، ایرانی ها با روس ها رایزنی کردند که شما با سوریه چه می کنید؟ روس ها به مقامات ایرانی گفتند که هر کاری با سوریه می کنید، خودتان بکنید و روی ما حساب نکنید و ما درگیر جنگ اوکراین هستیم. یعنی اولویت می کند.

من کتابی را با عنوان «ساختار دوقطبی و جنگ ایران و عراق» دارم، الگوی رفتاری روسیه در ارتباط با ایران و عراق خیلی متفاوت است. یعنی آمریکایی ها نسبت به ما حمایتی تر رفتار کرده بودند تا روس ها. یعنی حداقل موشک های اف ۱۴ آمد. اما در ارتباط با اتحادیه شوروی، هیچ دستاوردی حاصل نشد. به خاطر دارم در سال ۱۹۸۸،  برژنف معاون وزیر خارجه روسیه بود و با مقامات ایرانی دیدار کرد، او گفته بود ما به متحدینی اسلحه می دهیم که از خودشان دفاع کنند و اسلحه نمی فروشیم.

پراگماتیسم روسیه در ارتباط با ایران و آمریکا یک امر طبیعی است، روس ها اعتقاد دارند که روسیه و اتحادیه شوروی یک کشور اروپایی است اما اروپایی ها هیچ گاه، روسیه و اتحادیه شوروی را به عنوان کشور اروپایی نپذیرفتند. علت آن هم این بود که قدرت بزرگ و زیادی داشت. تجارب شکست از شوروی داشتند. برهمین در جنگ اوکراین، اروپا خط مقدم جدال است و آمریکا با مسئله به صورت سو-سو برخورد می کند. برای همین روسیه از اروپا دور شده و به آمریکا نزدیک می شود.

برای همین جورج بوش پسر گفت که اروپای کهنه را کنار می گذارم و اروپای نو را به روی کار می آورم. ترامپ هم این بحث را دارد. ایران و روسیه یک بیگانه هراسی دارند اما پراگماتیسم روسیه می تواند این بیگانه هراسی را ترمیم کند. پراگماتسیم در ایران یک نوع دشنام و فحش محسوب می شود.